Lưu Nguyên Sương: Sự suy thoái đạo đức và thức tỉnh con người trong “Không có vua” của Nguyễn Huy Thiệp

Có thể thấy rằng, văn học Việt Nam đang ngày càng phát triển và giữ một chỗ đứng quan trọng trong việc phản ánh văn hóa nước nhà. Văn học tái hiện lại cuộc sống, đưa cuộc sống vào văn chương để thông qua những trang viết giúp người đọc có cái nhìn đa chiều về thực tại. Giữa muôn vàn thể loại sáng tác, truyện ngắn với dung lượng “nhỏ bé” nhưng lại gặt hái được những thành tựu hết sức “phi thường”.
Nguyễn Huy Thiệp là cây bút rất thành công khi khai thác triệt để đặc trưng loại hình này. Bằng giọng văn lạnh lùng kết hợp với lối viết giàu chất hiện thực, nhà văn đã tái hiện lại bức tranh đời sống xã hội một cách bình dị nhưng hết sức tinh tế: ở đó có đổ vỡ, có xung đột nhưng cũng nồng nàn khát vọng được sống, được đổi thay. Nguyễn Huy Thiệp đã cho chúng ta thấy được một cái gì đó mới mẻ, không bị chê là “Điều này chúng tôi biết rồi, chẳng cần nói nữa”. Ở sáng tác của ông, không còn là sự xuất phát từ cái đẹp của nghệ thuật văn chương nữa mà là toát ra từ chính cuộc sống, thế giới quan trong nhà văn. Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện làm thay đổi nền không khí của văn học Việt Nam

Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện sau năm 1975 dường như đã thay đổi và tạo ra bước ngoặt lớn cho văn chương Việt Nam, biết bao bạn đọc tìm đến tác phẩm của ông mà say sưa, mê mẩn. Không có vua, câu chuyện xoay quanh cuộc sống của một gia đình gồm nhiều thành viên có hoàn cảnh và nghề nghiệp khác nhau. Chủ gia đình là ông Kiền, người đã mất vợ. Có cô Sinh - con dâu, 4 anh em gồm Cấn - anh trưởng làm nghề hớt tóc và ráy tai; Đoài - công chức giáo dục hay bỡn cợt; Khiêm - người mổ lợn thô lỗ; Khảm - sinh viên đại học sôi nổi. Cuối cùng là Tốn - người bị thiểu năng.
Mỗi nhân vật trong Không có vua được Nguyễn Huy Thiệp miêu tả chi tiết qua từng nét vẽ, tạo nên một bức tranh gia đình siêu thực và cay nghiệt. Tác phẩm thu nhỏ lại bức tranh trật tự xã hội lỏng lẻo, thiếu sự gắn kết, chỉ “bằng mặt mà không bằng lòng” với sự ganh ghét và đố kị của từng thành viên trong gia đình. Không ai được coi là ông “vua” chính danh uy quyền để chế ngự lòng ham muốn cao ngất của các thành viên máu mủ ruột rà trong gia đình.

Nhà văn đã khai thác tính cách của từng nhân vật hoàn toàn trái ngược so với nghề nghiệp hay trình độ học vấn cũng như vị trí của họ để tạo ra cái nhìn đa chiều về bản chất con người trong xã hội. Xã hội không chỉ có những thứ tốt đẹp, cao cả mà còn luôn tồn tại những điều xấu xa được che giấu dưới lớp vỏ hoa lệ. Ở đây nhà văn nêu lên một lời cảnh tỉnh về hiện thực trong xã hội.
Nguyễn Huy Thiệp, ngôn từ lạnh lùng và có phần thô tục được sử dụng để khai quật tận cùng những chủ đề gây tranh cãi trong xã hội. Nó cho ta cái nhìn rõ hơn vào một xã hội đã suy thoái vì tiền bạc và các giá trị sai trái khác. Tác phẩm mang thông điệp rõ ràng: Xã hội đó không đáng để sống. Nó gợi mở một cuộc cách mạng nhằm thay đổi suy nghĩ của con người, để họ có thể tìm ra giá trị và ý nghĩa thực sự trong cuộc sống.