NGUYỄN MINH CHÂU - NGƯỜI MỞ ĐƯỜNG TINH ANH VÀ TÀI NĂNG

 

Nguồn: Kỷ niệm về nhà văn Nguyễn Minh Châu

(Tạp chí sông Lam)

Nguyễn Minh Châu, một cái tên vang vọng trong lịch sử văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới, thật sự đáng được nhắc đến vì những cống hiến to lớn của ông. Là cây bút tài năng chuyên viết về cuộc sống thường nhật của con người và gửi nhiều thông điệp giàu ý nghĩa, cốt truyện và nhân vật hết sức đặc biệt đã khiến tên tuổi của nhà văn luôn nhận được quan tâm hàng đầu từ độc giả.

Ông sinh năm 1930 tại làng Văn Thai, xã Sơn Hải, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Nguyễn Minh Châu có một sự nghiệp văn chương đồ sộ, đặc biệt là trong thời kỳ chiến tranh và giai đoạn đầu của thời kỳ đổi mới. Bắt đầu viết văn từ năm 1960, suốt ba thập kỷ sáng tác, ông đã để lại dấu ấn đậm nét với nhiều tác phẩm xuất sắc. Ông được coi là một trong những người đi đầu trong việc đổi mới văn học Việt Nam, từ chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa sang những giá trị nhân văn và hiện thực hơn.

Theo quan điểm của ông, nghệ sĩ có nhiều sứ mệnh cao cả, trong đó việc thể hiện tình yêu thương và bênh vực con người là điều quan trọng nhất, điều mà Nguyễn Minh Châu đã cống hiến cả cuộc đời mình. Ông nói “Nhà văn là người cố gắng đi tìm những hạt ngọc ẩn giấu trong bề sâu tâm hồn của con người”. Chính vì thế, các nhân vật trong tác phẩm của ông thường mang những suy nghĩ sâu sắc về cuộc sống.

Sau năm 1975, khi đất nước thống nhất và bắt đầu xây dựng hòa bình, nền kinh tế - xã hội Việt Nam gặp rất nhiều khó khăn và khủng hoảng. Việt Nam cần phải thay đổi để thích ứng với hoàn cảnh mới và phát triển. Sự thay đổi này đã thúc đẩy sự sáng tạo và đổi mới trong mọi mặt của cuộc sống, bao gồm cả văn học. Sự đổi mới trong văn học bắt nguồn từ việc thay đổi quan niệm về văn chương, về mối quan hệ giữa nhà văn với hiện thực và với độc giả.

Với quan niệm văn học và cuộc sống như những vòng tròn đồng tâm xoay quanh con người, ông luôn hướng ngòi bút vào việc khám phá và thể hiện con người. Trong những năm tháng chiến tranh, ông sáng tác những tác phẩm hào hùng, đầy khí thế sử thi, đồng thời suy ngẫm về tương lai văn học sau khi độc lập được giành lại. Ông tập trung thể hiện vẻ đẹp cao cả và những giá trị tiềm ẩn sâu sắc trong tâm hồn con người. Dù các nhân vật của ông có nét riêng, nhưng vẫn mang đậm dấu ấn của nhân vật sử thi, nhấn mạnh tính chung hơn là tính cá nhân. Sau chiến tranh, nhận thức rõ cần đổi mới văn học, ông thẳng thắn bày tỏ quan điểm và trách nhiệm của một nhà văn đối với xã hội và con người. Ông vượt qua quan niệm còn phiến diện và một chiều của văn học sử thi, nhà văn tiếp cận con người trên nhiều bình diện và nhiều tầng bậc: con người thế sự, con người xã hội – lịch sử, con người trong tính cá thể riêng biệt và tính nhân loại phổ quát…

Nguồn: Bức chân dung hoàn chỉnh của nhà báo Nguyễn Minh Châu

(Báo Thái Nguyên)

Tác phẩm của Nguyễn Minh Châu sau năm 1975, chủ yếu là truyện ngắn, xoay quanh ba loại nhân vật chính: nhân vật mang tư tưởng, nhân vật mang tư tưởng và số phận, và nhân vật thể hiện tính cách và số phận. Mỗi kiểu loại nhân vật ấy đều có khả năng và giá trị riêng trong việc khám phá và thể hiện con người. Nhà văn quan sát những người xung quanh, những con người trong cuộc sống tưởng chừng bình lặng, qua họ, ông nhắc nhở chúng ta về cách ứng xử, thói quen, và lối sống, những điều ẩn chứa cả những nguy cơ đạo đức và lối sống sai lệch. Những nhân vật này thường không tự nhìn lại mình, không nghĩ đến hậu quả của hành động. Chính vì thế, ông muốn cảnh báo về những tác hại của sự thờ ơ, vô trách nhiệm trong cuộc sống. Qua những nhân vật ấy, nhà văn còn khám phá những quy luật của cuộc đời, bao gồm cả những mâu thuẫn và nghịch lý.

Nguyễn Minh Châu trong tác phẩm của mình, đặc biệt là qua nhân vật Lão Khúng, thể hiện sự đồng cảm sâu sắc với những người nông dân Việt Nam bị số phận đẩy vào những hoàn cảnh bi kịch. Lão Khúng không chỉ là một người nông dân có tính cách độc đáo, khác biệt, mà còn là một hiện thân của cả một cuộc đời, số phận, phản ánh rõ nét những biến động lịch sử và xã hội. Qua lời kể của chính Lão Khúng, chúng ta thấy được sự phức tạp, mâu thuẫn trong con người ông: mạnh mẽ nhưng yếu đuối, tỉnh táo nhưng lại hoang dại, cố gắng nhưng lại bất lực. Lão Khúng, trong tác phẩm Khách ở quê và Phiên chợ Giát, đã trở thành một hình tượng nông dân Việt Nam tiêu biểu.

Nguyễn Minh Châu, một cây bút tài hoa, đã có những bước tiến vượt bậc trong cách viết văn. Ông không chỉ đổi mới cách nhìn nhận con người và xã hội, mà còn sáng tạo trong việc xây dựng nhân vật và kể chuyện. Ông thành công trong việc miêu tả tâm lý phức tạp của nhân vật, đặc biệt là thông qua độc thoại nội tâm. Những nhân vật của ông không đơn giản, cứng nhắc như trước mà mang những xung đột nội tâm sâu sắc, những biến chuyển khó đoán, khác hẳn với những nhân vật có tâm lý đơn điệu trước đây. Các sự kiện bên ngoài chỉ là chất xúc tác cho những suy tư, hồi tưởng sâu sắc của nhân vật. Nguyễn Minh Châu khai thác độc thoại nội tâm một cách tài tình, giúp độc giả hiểu rõ hơn về tâm hồn nhân vật, đặc biệt là những nhân vật có tư tưởng sâu sắc. Phải là người giàu tình yêu và tha thiết với nông thôn mới có thể cảm nhận tinh tế thứ mùi hương quê đặc trưng như “mùi đất ẩm sương đêm lẫn mùi ngai ngái hăng hắc xông lên từ quang cỏ ống”. Mùi hương có thể đánh thức dậy những ký ức xa xưa “lần đầu tiên lão nhận thấy từ mái tóc và hơi thở của đứa con gái nhỏ phả ra mùi của các loài cỏ rất tươi non của đồng nội, vừa đắng, vừa ngọt, phải lúc lâu sau khi đứa con đã rời lão vừa khụt khịt như đang khóc vừa chạy vụt trở về với mẹ bên gốc vối, lão mới âm thầm nhận ra trên cơ thể của nó có cái mùi cỏ ống vừa cắt, cả mùi đất rừng hoang dã rất xa xưa đã ngủ kỹ trong kí ức của lão nhiều năm về trước, khi lão còn là một chàng trai trẻ cùng mụ Huệ vừa từ dưới làng Khơi lần mò đặt chân lên đây”. Sự tinh tế trong việc miêu tả mùi hương, như mùi đất ẩm sương đêm hay mùi cỏ ống, gợi nhớ những ký ức sâu xa, mang lại chiều sâu cho tác phẩm. Ông không ngừng tìm tòi, khám phá, thể hiện rõ trong tác phẩm Phiên chợ Giát với những tình huống hài hước, giễu nhại sâu sắc nhưng cũng đầy ý nhị, chua xót. Ví dụ như chi tiết lão Khúng tỉnh dậy sau ác mộng, cảm thấy mình vẫn là người, thể hiện sự hài hước thâm thúy của nhà văn:“lão Khúng tỉnh dậy sau ác mộng biến thánh bò, lão duỗi thẳng chân tay, sờ nắn từng cái bắp tay bắp chân một, thấy vẫn là loài người nguyên vẹn, lão yên tâm”.

Nhìn chung, những đổi mới của Nguyễn Minh Châu được thể hiện ngay từ nửa đầu những năm 80, khi công cuộc đổi mới văn học chưa chính thức bắt đầu. Con đường của ông không hề dễ dàng, đầy thử thách, khó khăn và cô đơn. Tuy nhiên, sự kiên trì và quyết tâm của ông đã dẫn lối cho những nhà văn trẻ sau này. Như nhà văn Nguyễn Khải đã nói, ông là “người kế tục xuất sắc những bậc thầy của nền văn xuôi Việt Nam và cũng là người mở đường rực rỡ cho những cây bút trẻ sau này”. Thật đáng tiếc, ông đã ra đi quá sớm khi tài năng đang ở đỉnh cao và văn học đất nước đang trong giai đoạn đổi mới. Nhưng những tư tưởng sâu sắc về văn học và những tác phẩm đầy quyết liệt của ông đã đủ để chứng minh ông là một nhà văn tiên phong của văn học đổi mới.

Tác giả: Hồ Nguyễn Linh Nga